27/8/88

به گزارش خبرگزاري محيط زيست ايران به نقل ازمرکز اطلاعات سازمان ملل متحد، احتمال موفقيت درازمدت توافقات بين المللى و سياستهاى ملى تغييرات آب و هوا در صورتى بالاتر بوده که مسائل تغييرات جمعيت، ارتباط بين جنسها، رفاه زنان و دسترسى به خدمات و فرصتها در نظر گرفته شوند. بعنوان نمونه، رشد کندتر جمعيت به افزايش مقاومت در برابر تأثيرات تغييرات آب و هوا منجر مى گردد و به کاهش انتشارات گازهاى گلخانه اى در آينده کمک خواهد کرد.

عمده محور بحث امروزى پيرامون تغييرات آب و هوا متمرکز بر مسئوليتهاى نسبى کشورها در جهت محدود کردن رشد گازهاى گلخانه اى مى باشد. در کنار مسئله فوق، تأمين مالى تلاشها براى حرکت به سمت انرژيهاى با کربن پايين و ساير اين قبيل فناوريها نيز مطرح است. بهترين رويکرد براى کاهش انتشار کربن چيست؟ چه کسانى بايد مسئوليت مالى روندهاى فعلى و آينده تغييرات آب و هوا را عهده دار گردند؟ بنا به گفته ثريا احمد عبيد مدير اجرايى صندوق جمعيت سازمان ملل متحد در پيشگفتار گزارش، چنين پرسشهايى از اهميت زيادي برخوردار مى باشند. اما نکته پراهميت ديگر، پرسشهاى اساسى مطرح در زمينه تأثيرات مختلف تغييرات آب و هوا بر زنان، مردان، پسران و دختران در کل جهان و ميان ملل مختلف مى باشند. تأثير رفتار فردى بر تضعيف يا تقويت تلاشهاى جارى براى خنک کردن دنياى در حال گرمتر شدن کنونى نيز ازجمله اين پرسشها مى باشد.

بحث تغييرات آب و هوا در آينده بايد به ابعاد انسانى و جنسيتى کليه وجوه مسئله بپردازد. خانم عبيد اضافه مى کند که هر پيمانى که از کنفرانس اعضاى کنوانسيون چارچوب سازمان ملل متحد درباره تغييرات آب و هوا در دسامبر 2009 (آذر 1388) برگرفته شود در حالتى باعث اتخاذ راهبرد جهانى درازمدت بسيار کارآمد براى مواجهه با تغييرات آب و هوا ميگردد که به افراد کمک کرده تا با تغييرات آب و هوا خود را تطبيق دهند و همچنين توان زنان و مردان را براى معکوس سازى گرمايش جو زمين مهار نمايد.

عوامل تغييرات آب و هوا

دماى سطح زمين در 100 سال اخير 74/0 درجه سلسيوس افزايش يافته است. چنين افزايشى شايد به چشم نيايد اما اين ميزان گرمايش توانسته است که براى بسيارى از اقليمهاى کره زمين آنقدر مشکل ايجاد کند که مخاطرات جدى براى رفاه بشر مطرح گردند. مهمتر آنکه اگر روندهاى اخير همچنان بنا به پيش بينى دانشمندان ادامه يا تسريع يابد، دماى کره زمين امکان دارد چهار تا شش درجه ديگر نيز تا سال 2100 افزايش يابد و تأثيرات احتمالا فاجعه آميز بر محيط زيست، جوامع اسکان يافته، اقتصاد و مردم داشته باشد. از سال 1880 (1259 هجرى) تا کنون، 10 گرمترين سال کره زمين در همين 13 سال اخير ثبت شده اند.

متخصصين وضعيت آب و هوا در سراسر دنيا با اطمينانى روبه رشد عامل عمده گرمايش اخير را گازهاى گلخانه اى انتشار يافته در جو مى دانند که اين انتشار محصول فعاليتهاى جمعيتهاى مرفه انسانى خصوصا در کشورهاى صنعتى مى باشد. احتراق روزافزون سوختهاى فسيلى ازجمله ذغال سنگ، نفت و گاز، باعث ورود دى اکسيد کربن بيشترى به جو کرده زمين شده و تأثير گلخانه اى را در اين جو تقويت و تسريع مى نمايد. جنگل زدايى و تخريب خاک نيز تجمع بيشتر دى اکسيد کربن را در جو ايجاد کرده است و فعاليتهاى مختلف از کشاورزى تا صنايع يخچال سازى به انتشار چندين گاز گلخانه اى قوى ديگر منجر گشته اند.

تأثير تغييرات آب و هوا بر مردم

تغييرات آب و هوا مى توانند روند دستاوردهاى توسعه را که در چند دهه اخير به سختى حاصل شده معکوس سازند و همين تأثير عکس را نيز بر پيشرفت در جهت نيل به اهداف توسعه هزاره اعمال نمايند. از جمله اين پسرفتهاى احتمالى مى توان به اين موارد اشاره کرد: کمبود آب به علت وضعيت آب و هوا، طوفانهاى شديد حاره اى، سيلابها، نبود آب ذوب شده کوههاى يخ براى کشاورزى آبيارى شده، تغييرات در دسترسى به غذا و بحرانهاى محتمل بهداشتى.

تغييرات آب و هوا فقر را تشديد کرده و گروههاى آسيب پذير و به حاشيه رانده شده را با مشکلات بيشترى مواجه خواهند ساخت. بعنوان نمونه در جنوب شرقى آسيا، حدود 221 ميليون نفر زير خط فقر دو دلار در روز به سر مى برند. بسيارى از افراد فقير منطقه در سواحل و دلتاهاى پست زندگى مى کنند و تعداد بى شمارى از آنها يا کشاورز خرد بوده يا از طريق صيد دريايى امرار معاش مى کنند. خانوارهاى فقير بطور خاص نسبت به تغييرات آب و هوا آسيب پذير هستند چراکه آنها با درآمد ناچيز خود دسترسى به خدمات بهداشتى و ساير شبکه هاى حمايتى حفاظت کننده در برابر تهديدات وضعيت در حال تغيير آب و هوا ندارند.

همچنين در نتيجه تغييرات آب و هوا، سطوح درياها بالا آمده و مناطق ساحلى پست پرجمعيت و جزاير کوچک مورد تهديد واقع مى گردند.

در ماه مه 2009 (ارديبهشت 1388)، مجله پزشکى لنست (Lancet) تغييرات آب و هوا را بزرگترين تهديد جهانى قرن 21 خواند. پيامد همه گيرشناختى تغييرات آب و هوا بر اشکال بيماريها در سراسر جهان بخصوص در کشورهاى در حال توسعه شديد خواهد بود. در اين دسته کشورها ميزان بالاى آسيب پذيرى در برابر بهداشت نامناسب همچنان پابرجاست. به عنوان نمونه، بروز بيماريهاى ناقل از طريق پشه گسترش پيدا خواهد کرد. افزايش دما که به پشه هاى ناقل بيمارى کمک نموده تا در ارتفاعات بالاتر زندگى کنند باعث خواهد شد که ميليونها نفر علاوه بر تعداد مبتلاى فعلى گرفتار مالاريا گردند.

وضعيت آب و هوا و مهاجرت

جابجايى جمعيتى در مقياس بالا احتمالا با تخليه مناطقى که به علت تغييرات آب و هوا دچار سيل يا خشکى شده و لذا ديگر قابل سکونت نيستند همزمان مى باشد. اين مهاجرت به مشکلات جدى بهداشتى منجر شده که برخى از آنها مستقيما محصول فشارهاى متعدد فرايند مهاجرت مى باشند و برخى نيز غيرمستقيم از فشارهاى مدنى جابجايى ناهمگون جمعيتهاى انسانى ايجاد مى گردند.

ميليونها نفر که امروزه در مناطق ساحلى پست زندگى مى کنند شايد نيازمند آن بوده که خانه خود را در صورت بالا آمدن سطح درياها طبق پيش بينى متخصصين تغييرات آب و هوا رها نمايند. احتمال دارد خشکساليهاى ادامه دار و شديد باعث رانده شدن کشاورزان بيشترى از مناطق روستايى به شهرها براى تأمين معاش گردد. ساکنين مناطق گودنشين شهرها در نواحى مستعد سيلاب امکان دارد براى فرار از خطر به روستاها مهاجرت نمايند. و در برخى موارد، تخريب تدريجى محيط زيست ممکن است فرصتهاى درآمدزايى را از بين برده و برخى افراد را به آن سوى مرزها رهنمون سازد.

دلايل مهاجرت و پناهندگى افراد پيچيده بوده و پيش بينى چگونگى تأثير تغييرات آب و هوا بر آينده مهاجرت دشوار است. اما تغييرات آب و هوا به نظر مى آيد که به عامل محرک عمده براى جابجاييهاى آينده جمعيتها بخصوص از طريق جابجايى داخلى و تا حدودى هم مهاجرتهاى بين المللى تبديل گردد.

کاهش تغييرات آب و هوا

تأثير فعاليتهاى بشر بر تغييرات آب و هوا پيچيده بوده و به عواملى از قبيل موارد زير مربوط مى گردد: رويه مصرف، انواع انرژى توليد و استفاده شده، سکونت در شهر يا مزارع روستايى، سکونت در کشورى فقير يا غنى، جوان يا مسن بودن، نوع غذا و حتى آنکه چقدر زنان و مردان از حقوق و فرصتهاى برابر برخوردار هستند. اين مسئله همچنين مرتبط با عدد رو به افزايش جمعيت است که هم اکنون نزديک مرز هفت ميليارد مى باشد. همچنانکه رشد اقتصادها، جمعيت و مصرف فراتر از ظرفيت کره زمين رفته، تغييرات آب و هوا مى توانند شديدتر و حتى فاجعه آميز گردند. تغييرات جمعيت بخشى از تصوير بزرگتر و پيچيده تر نحوه و ميزان پيگيرى توسعه در برخى کشورها و ميان مردمان آن و همچنين تعريف پيشرفت در جهت توسعه در آن کشورها مى باشند. در اين تصوير بزرگتر و پيچيده تر، کشورها و مردمانى نيز بوده که داراى آراى کمترى در تصميم گيريهايى هستند که بر زندگى آنها تأثيرگزار خواهند بود.

همه مردمان و کشورهاى جهان در زمينه انتشار گازهاى گلخانه اى گرم کننده جو برابر آفريده نشده اند. تا به حال، کشورهاى صنعتى بخش چشمگير دى اکسيد کربن و ساير گازهاى تغييردهنده وضعيت آب و هوا را توليد کرده اما در برابر اثرات تغييرات آب و هوا نسبتا مصون مانده اند. کشورهاى در حال توسعه بخش کمتر انتشار گازهاى گلخانه اى را عهده دار بوده اند و در عين حال متحمل بيشترين بار تطبيق پذيرى با رويدادهاى شديد آب و هوايى از قبيل بالا رفتن سطح آب درياها و گسترش سيلابها و خشکسالى مى باشند. کشورهاى صنعتى بيشترين بخش مشکل را ايجاد کرده اما مردمان فقير دنيا تجربه گر بزرگترين چالشهاى تطبيق پذيرى با آن مى باشند.

اهميت سرعت و وسعت رشد اخير جمعيت در افزايش آتى انتشار گازهاى گلخانه اى به وضوح ميان دانشمندان ازجمله اعضاى هيئت ميان دولتى تغييرات آب و هوا شناخته شده است. رشد آرامتر جمعيت هم در کشورهاى توسعه يافته و هم در کشورهاى در حال توسعه مى تواند به تسهيل درازمدت فرايند متوازن سازى انتشار جهانى گازهاى گلخانه اى در جو کمک نمايد و تطبيق پذيرى فورى به تغييرات قريب الوقوع آب و هوا را ممکن سازد. البته ميزان تأثير رشد آرامتر جمعيت بر اين مسئله بستگى به آينده روندهاى اقتصادى، فناورى و مصرف دارد.

نقش رشد جمعيت در افزايش انتشار گازهاى گلخانه اى تنها عامل شاخص جمعيت شناختى مرتبط با تغييرات آب و هوا نمى باشد. ترکيب خانوار نمونه اى از متغيرهايى بوده که بر مقدار گازهاى گلخانه اى رانده شده به جو تأثير دارد. مطالعات نشان داده اند که مصرف سرانه انرژى در خانوارهاى کوچک مى تواند بيش از خانوارهاى بزرگ باشد. برخى شواهد دال بر آن است که تغييرات در ساختار سن و توزيع جغرافيايى (بعنوان مثال، روند تمايل به زندگى در شهر) مى توانند بر رشد گازهاى گلخانه اى تأثيرگزار باشند. تغييرات جمعيت احتمالا بر انتشار گازهاى گلخانه اى در درازمدت اثر خواهند گذاشت. در آينده نزديک، تغييرات آتى جمعيت بر ظرفيت تطبيق پذيرى کشورها با عواقب تغييرات آب و هوا اثرگزار خواهند بود.

فشار نامتوازن بر زنان

تغييرات آب و هوا نه تنها زندگى افراد را به خطر انداخته و تأمين معاش را دشوار مى سازند بلکه شکاف بين افراد فقير و غنى را نيز تشديد کرده و بى عدالتيهاى بين زنان و مردان را گسترش خواهند داد. ميزان اين تأثير بر زنان، بويژه در کشورهاى فقير، با ميزان آن بر مردان متفاوت خواهد بود. زنان ازجمله آسيب پذيرترين اقشار هر جامعه در برابر تغييرات آب و هوا مى باشند. اين قضيه تا حدودى به علت آن بوده که در بسيارى از کشورها زنان بخش اعظم نيروى کارى کشاورزى را تشکيل مى دهند. بقيه علت نيز به خاطر آن بوده که زنان دسترسى کمتر به فرصتهاى درآمدزايى دارند. زنان مديريت خانوارها را عهده دار بوده و از اعضاى خانواده مراقبت مى نمايند. اين امر خود اغلب به محدوديت تحرک آنان و افزايش آسيب پذيرى در برابر فجايع ناگهانى مرتبط با آب و هوا منجر مى گردد. خشکسالى و بارانهاى غيرمعمول زنان را وادار کرده تا براى تأمين غذا، آب و سوخت براى خانه هاى خود تلاش بيشتر کنند. دختران مدرسه را ترک کرده تا به مادران خود در اين امر کمک نمايند. اين چرخه محروميت، فقر و نابرابرى باعث تضعيف سرمايه اجتماعى مورد نياز براى برخورد کارآمد با تغييرات آب و هوا مى باشد.

با توجه به فعاليت چشمگير زنان در توليد غذا در کشورهاى در حال توسعه، رابطه نزديک بين جنسيت، کشاورزى و تغييرات آب و هوا را بايد بسيار فراتر از ميزان تحليلهاى موجود مطرح نمود. زنان به علت فقر بيشتر، قدرت کمتر در تعيين سرنوشت، به رسميت شناخته نشدن کافى بهره ورى اقتصادى آنان و بار نامتوازن موجود بر دوش آنها در توليد مثل و پرورش فرزندان با چالشهاى فزاينده اى از قبيل تغييرات آب و هوا مواجه مى گردند.

به حاشيه رانده شدن زنان و تبعيض عليه آنان و عدم توجه به روندهاى بازدارنده توسعه، سلامت، عدالت و رفاه کلى انسانها از روى نابرابرى جنسيتى همگى به تضعيف توان مقاومت کشورها در برابر تغييرات آب و هوا منجر مى گردند. ايستادگى و مقاومت در برابر اين تغييرات در جوامعى بيشتر رشد و نمو خواهد داشت که همه مردم آن باسواد بوده، به خدمات بهداشتى دسترسى داشته، از حمايت برابر قانون برخوردار بوده و مشارکت کامل در تعيين سرنوشت خود و جامعه داشته باشند. اغلب اين مقاومت و ايستادگى ريشه هاى خود را در فرهنگ جامعه دارد که نمونه اى از آن که در سنن بسيارى از کشورها رواج دارد، کمک به افراد نيازمند و همکارى در زمانهاى وقوع فاجعه است.

بهداشت بارورى

کنفرانس بين المللى جمعيت و توسعه در سال 1994 نقطه عطفى در تاريخچه جمعيت و توسعه مى باشد. در اين کنفرانس، کشورهاى جهان پذيرفتند که جمعيت يک امر صرفا آمارى نبوده بلکه مقوله اى انسانى است. برنامه عمل بيست ساله کنفرانس که توسط 179 دولت تصويب شد در پى طرح اين بحث بود که اگر نيازهاى تنظيم داوطلبانه خانواده و بهداشت بارورى در کنار ساير خدمات آموزشى و بهداشتى اساسى برطرف شده، تثبيت جمعيت بصورت طبيعى و نه الزاما با زور و مهار رخ خواهد داد.

شواهد و دلايل کافى موجود نشان مى دهند که نيل به هدف دسترسى جهانى به بهداشت بارورى مندرج در کنفرانس سال 1994 در کنار آموزش بهتر دختران و گسترش برابرى جنسيتى باعث شده تا دسترسى به اهداف بهداشت و توسعه ميسر گردد و ميزان بارورى کاهش يابد. اين روند نيز ميزان انتشار گازهاى گلخانه اى را در درازمدت کمتر مى نمايد. اينگونه کاهش در ميزان بارورى هم به تنهايى و هم در کنار کاهش مرگ و مير مادران و کودکان که خود شديدا متأثر از ميزان بهداشت بارورى، آموزش و برابرى جنسيتى مى باشد، باعث آن گشته که سطح انتشار گازهاى گلخانه اى حتى کمتر از موارد پيش بينى شده توسط هيئت ميان دولتى تغييرات آب و هوا شود.

مهار کردن تغييرات آب و هوا

دولتها بايد فشارهايى را که تغييرات آب و هوا احتمالا به پيشبرد پرچالش توسعه، فقرزدايى، تضمين دسترسى به آموزش و مراقبتهاى بهداشتى و حرکت به سمت برابرى جنسيتى تحميل کرده پيش بينى نمايند و براى آن آمادگى داشته باشند. رويکردهاى موفق به تغييرات آب و هوا به احتمال زياد در شرايطى محصول مى گردند که توسعه پايدار اقتصادى و اجتماعى، احترام به حقوق بشر و تکثر فرهنگى، توانمندسازى زنان و دسترسى به بهداشت بارورى براى همگان رواج داشته باشند.

البته اقدامات براى مواجهه با تغييرات آب و هوا بايد مبتنى بر واقعيت باشند و از روى ترس و هيجان بى اساس اتخاذ نگردند. در اين راستا، خلأهاى پژوهشى موجود پيرامون بسيارى از اثرات و روشهاى تطبيق پذيرى با تغييرات آب و هوا بايد تا دير نشده پر گردند.

با نگاه به ماهيت و شدت پيچيده تغييرات آب و هوايى نشأت گرفته از عوامل انسانى، سه دسته اقدامات با مزاياى کوتاه مدت، ميان مدت و درازمدت بنظر مى رسند.

تطبيق پذيرى براى حال: دماى جهان در حال حاضر رو به افزايش بوده و بنابراين چاره اى جز تطبيق پذيرى با تغييراتى که با آنها مواجه بوده و يا وقوع آنها را در آينده پيش بينى کرده، نداريم. با توجه به آنکه گمان مى گردد دماى جهان براى چند دهه افزايش يابد و سطوح درياها براى چند سده بالا روند، يادگيرى روشهاى تطبيق پذيرى و مقاوم شدن در برابر تغييرات هميشگى آب و هوا هم اقدامى ميان مدت است و هم اقدامى درازمدت. البته تطبيق پذيرى امرى نيست که شرکتها، بانکها و کشورهاى اهداکننده بتوانند از طريق کمکهاى نقدى و غيرنقدى در اختيار کشورهاى در حال توسعه قرار دهند. اگرچه تأمين مالى و انتقال دانش و فناورى براى اين تلاش ضرورى بوده، تطبيق پذيرى موفق و پايدار بايد ريشه در زندگى، تجربه و درايت افرادى داشته باشد که خود در حال تجربه تطبيق پذيرى مى باشند.

کاهش فورى: بدون توقف افزايش انتشار جهانى گازهاى گلخانه اى و کاهش سريع آنها، تطبيق پذيرى با تغييرات آب و هوا به چالشى بى پايان و احتمالا غيرممکن تبديل خواهد شد. تلاش براى افزايش مقاومت در برابر تغييرات آب و هوا نبايد ما را از ضرورت کاهش تجمع اين گازها در جو زمين لحظه اى غافل سازد.

کاهش درازمدت: حتى پيشرفتهاى اوليه بسيار ضرورى در زمينه کاهش گازهاى گلخانه اى خود مقدمه اى براى دهه ها و يا حتى قرنها فعاليت مى باشند. مسلما همه اين فعاليتهاى انسانى بايد در راستاى موفقيت و بهروزى جهانى بوده تا جو کره زمين و وضعيت آب و هوا غير قابل زندگى نگردد.

 

چاپ شده بر کاغذ بازيافتى.

براى اطلاعات بيشتر با نشانى زير تماس بگيريد:

صندوق جمعيت سازمان ملل متحد

بخش اطلاعات و روابط عمومى

نيويورک، خيابان 42 شرقى، پلاک 220، طبقه 23، کد پستى 10017

تلفن: 2974992 212 001

نمابر: 5576416 212 001

پست الکترونيک: kollodge@unfpa.org

 

متن کامل گزارش، روايتهاى منتخب زندگى افراد و خلاصه گزارش به زبانهاى اسپانيولى، انگليسى، روسى، عربى و فرانسوى در تارنماى www.unfpa.org موجود ميباشند.

ايرن